معاد را متذكر مىشود مىفرمايد : « آفرينش آسمانها و زمين از آفرينش انسانها مهمتر و بالاتر است ، ولى اكثر مردم نمىدانند » ( * ( لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ) * ) . كسى كه توانايى دارد اين كرات عظيم و كهكشانهاى وسيع و گسترده را با آن همه عظمت بيافريند ، و اداره و تدبير كند چگونه از احياى مردگان عاجز و ناتوان خواهد بود ؟ اين جهل گروهى از مردم است كه به آنها اجازه درك اين حقايق را نمىدهد . غالب مفسران اين آيه را پاسخى به مجادله مشركان در مورد « معاد » دانسته‌اند ( 1 ) ولى بعضى نيز احتمال داده‌اند كه منظور پاسخى است به كبر متكبران مغرور كه خود و افكار كوتاهشان را بزرگ مىپنداشتند ، در حالى كه در مقايسه با عظمت عالم هستى ذره ناچيزى بيش نبودند ، اين معنى از مفهوم آيات چندان دور نيست ولى با توجه با آيات بعد معنى اول مناسبتر به نظر مىرسد . به هر حال در اين آيه يكى ديگر از عوامل « مجادله » باطل را ذكر كرده كه آن « جهل » است ، در حالى كه در آيات قبل مسئله « كبر » مطرح شده بود ، و اين هر دو رابطه نزديك با هم دارند ، چرا كه سرچشمه « كبر » « جهل و نادانى » و عدم شناخت قدر خود يا مقدار علم و دانايى خويشتن است . در آيه بعد در يك مقايسه روشن وضع حال اين متكبران جاهل را در مقابل مؤمنان آگاه ، روشن ساخته ، مىگويد : « نابينا و بينا هرگز مساوى نيستند » ( * ( وَما يَسْتَوِي الأَعْمى وَالْبَصِيرُ ) * ) . « همچنين كسانى كه ايمان آورده‌اند و عمل صالح انجام داده‌اند ، با بدكاران

--> ( 1 ) مجمع البيان ، تفسير كبير فخر رازى ، تفسير كشاف ، تفسير روح المعانى ، تفسير صافى ، و تفسير روح البيان .